Plaka Tanıma Sistemi (PTS) ve Elektronik Denetleme Sistemi (EDS) çelik tag sistemleri (portal, yarı portal veya konsol gantry yapılar); karayolu, otoyol ve şehir içi ana arterlerde trafik şeritlerini üstten kateden, üzerindeki yüksek çözünürlüklü kameraları, radar sensörlerini, kızılötesi aydınlatma ünitelerini ve değişken mesaj işaretlerini (VMS) taşıyan narin çelik altyapı strüktürleridir. Düşeyde zati ağırlık ve kablo/ekipman kütleleri standart sanayi yapılarına kıyasla düşük olsa da, açık açıklıklı bu sistemlerin ana taşıyıcı rolü; TS EN 1991-1-4 uyarınca geniş yüzeyli bilgilendirme levhaları ile kamera kutularına etkiyen şiddetli aerodinamik rüzgar kuvvetlerini, altından geçen ağır vasıtaların oluşturduğu dinamik hava türbülansını, sıcaklık farklarından kaynaklanan termal genleşmeleri ve 2018 Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) Bölüm 12 kapsamında bina türü olmayan yapılar için tanımlanan sismik taban kesme kuvvetlerini güvenle karşılamaktır.

Trafik akışının kesintisiz sürdüğü güzergahlarda konuşlandırılan EDS ve PTS tag strüktürleri; 3194 sayılı İmar Kanunu, Karayolları Genel Müdürlüğü (KGM) Yol Boyu Mühendislik Yapıları Kriterleri ve Emniyet Genel Müdürlüğü (EGM) EDS Teknik Şartnameleri gereğince ruhsata ve resmi teknik kabule tabidir. Standart aydınlatma direkleri veya hafif reklam tabelaları gibi ezbere yaklaşımlarla imal edilen sistemler; rüzgar girdaplarında kameranın odak noktasını kaybetmesine yol açan kontrolsüz salınımlara, konsol kollarda aşırı burulma deformasyonlarına ve en kritik senaryoda kaynaklı birleşimlerin ya da temel ankrajlarının döngüsel yorulma (fatigue) sebebiyle koparak karayolu trafiğinin üzerine devrilmesine neden olur. Can güvenliğinin ve kamu denetim altyapısının sürekliliği; onaylı statik hesap raporu, dinamik titreşim simülasyonları ve milimetrik imalat detay paftalarıyla güvence altına alınmalıdır.

Yasal Mevzuat, İdari Standartlar ve İlgili Merci Onay Süreci

PTS ve EDS çelik tag projelerinin yapısal tasarımında bağlayıcı olan temel yasal standartlar; Çelik Yapıların Tasarım, Hesap ve Yapım Esasları (ÇYTHYEP), TS EN 1993-1-1 (Çelik Yapıların Tasarımı), TS EN 1993-1-8 (Birleşimlerin Tasarımı), dinamik yük tekrarları için TS EN 1993-1-9 (Yorulma Dayanımı), imalat ve montaj kalite kriterleri için TS EN 1090-2 (Uygulama Sınıfı EXC2/EXC3), TS EN 1991-1-4 (Rüzgar Yükleri) ve geoteknik ilkeler için TS EN 1997 standartlarıdır. Sistemlerin sismik güvenliği TBDY 2018 Bölüm 12 kurallarına göre tahkik edilir.

İdari onay ve teknik kabul süreçleri; yapının kurulacağı güzergahın idari mülkiyetine göre KGM İlgili Bölge Müdürlüğü Trafik Güvenliği veya Sanat Yapıları Başmühendisliği, İl Emniyet Müdürlüğü Trafik Denetleme Şube Müdürlüğü EDS Komisyonu ya da Büyükşehir Belediyesi Ulaşım Dairesi Başkanlığı (UKOME / AYKOME) nezdinde yürütülür. Onay mercilerinin statik incelemedeki öncelikli kırmızı çizgileri; otoyol net gabari serbest yüksekliğinin (minimum 5.50 m - 6.00 m) esneme anında dahi korunması, kamera ve radar odaklanmasını bozmayacak açısal deplasman (tilt/twist) limitleri, TS EN ISO 1461 normuna uygun sıcak daldırma galvaniz spesifikasyonları ve TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası (İMO) tescilli statik proje müellifi onayıdır. İMO Proje Sicil Durum Belgesi ve e-imzalı/ıslak imzalı statik hesap raporu bulunmayan çelik tag imalatlarının karayolu sahasına montajına izin verilmez.

Yapısal Analiz, Zemin Etkileşimi ve Modelleme İş Akışı

PTS ve EDS çelik tag sistemlerinin arazi ölçümünden şantiye montaj onayına kadar uzanan statik modelleme ve analiz iş akışı 5 temel aşamada yürütülür:

Zemin Verilerinin Modellenmesi ve Temel Tasarımı

Tag ayaklarının oturacağı yol banketi, orta refüj veya şev kenarında açılan geoteknik zemin sondaj verileri analiz edilir. Sistemin hafif zati ağırlığına karşın rüzgardan doğan devasa devrilme momentleri ve taban burulması nedeniyle temel-zemin etkileşimi hassasiyetle kurgulanır. Zemin emniyet gerilmesi, kayma direnci ve yeraltı suyu kotuna bağlı olarak; dar refüjlerde derin mini kazık/fore kazık destekli pabuçlar veya geniş ampatmanlı, ağırlık kütlesi optimize edilmiş rijit betonarme tekil/sürekli temel sistemleri boyutlandırılır.

3 Boyutlu FEM Taşıyıcı Sistem Modellemesi

Portal çerçeve (iki ayaklı tam açıklık) veya konsol (tek ayaklı L/T tipi) taşıyıcı karkas; dairesel içi boş profiller (CHS), kutu profiller (RHS) veya uzay kafes kiriş elemanlarla 3 boyutlu sonlu elemanlar (FEM) yazılımlarında modellenir. Tag üzerine asılan VMS bilgi panolarının, PTS kamera muhafazalarının, radar sensörlerinin ve kablo tavalarının aerodinamik rüzgar tutma yüzeyleri (Cd​×A) modele tanımlanır. Farklı rüzgar hücum açıları (0°, 45°, 90°) ve araç geçişi girdapları süperpoze edilerek modal dinamik analizler yapılır.

Kesit Kapasite, Süneklik ve İkinci Mertebe Tahkikleri

S275 veya S355 kalite yapısal çelik elemanların eksenel kuvvet, iki eksenli eğilme ve Vlasov çarpılma burulması gerilmeleri ÇYTHYEP doğrultusunda kontrol edilir. İnce cidarlı narin elemanlarda yerel burkulma ve yanal burulmalı burkulma (LTB) tahkikleri yapılır. Optik okuma hassasiyeti için kiriş açıklık ortası düşey sehim sınırı servis yüklerinde L/500 ile kısıtlanırken; kamera montaj noktalarındaki açısal burulma ve dönme (tilt/twist) limitleri 0.5∘ eşiğinin altında tutulur. TS EN 1993-1-9 uyarınca rüzgar salınımı kaynaklı yorulma kontrolleri gerçekleştirilir.

İdare Onaylı İmalat Paftalarının Çizimi

KGM ve EGM onay normlarına uygun olarak; 1/50 genel montaj ve yol gabari görünüşleri, 1/20 kafes gövde düğüm detayları, flanşlı kolon-kiriş ek paftaları, 1/10 berkitmeli taban plakası ve ankraj bulonu yerleşim şablonları (templates) çizilir. Cıvata kaliteleri (8.8 veya 10.9 kalite ön germeli cıvatalar), kaynak boğaz kalınlıkları (a) ve kablo geçiş boşlukları detaylandırılır.

Saha Aplikasyon ve İmalat Kontrol Kılavuzu

Karayolu trafiğinin minimum süreyle kısıtlanması adına montaj adımları kılavuza bağlanır. Ankraj bulonlarının aks toleransları (±2 mm), çift somunlu montajda tork sıkma değerleri, baz plakası altı büzülmeyen (non-shrink) yüksek dayanımlı epoksi/çimento esaslı grout döküm kuralları ve şantiye kaynaklarında tahribatsız muayene (NDT) yönergeleri kalite kontrol föyüne işlenir.

Ruhsat ve Statik Ön İnceleme İçin Gerekli Evraklar

PTS ve EDS çelik tag statik projesinin hazırlanabilmesi ve idari onay sürecinin başlatılabilmesi için talep edilen belgeler:

• Karayolu Enkesit ve Boykesit Plankotesi (Şerit genişlikleri, refüj/banket ölçüleri ve net gabari yüksekliğini içeren DWG dosyası)

• KGM, UKOME veya İl Emniyet Müdürlüğü EDS/PTS Güzergah Onay Tutanağı

• Tag Ayaklarının Oturacağı Lokasyonlara Ait Onaylı Geoteknik ve Zemin Etüt Raporu

• Taşınacak Ekipman Bilgi Föyü (PTS kamera adetleri, radar üniteleri, flaşlar, VMS pano ebatları, ağırlıkları ve kablo tavası güzergahı)

• Tercih Edilen Taşıyıcı Form (Tam açıklıklı portal tag veya tek ayaklı konsol L/T gantry tipi)

PTS ve EDS Çelik Tag İçin Kritik Statik Tahkikler ve Sahada Hata Önleme Parametreleri

PTS ve EDS tag mühendisliğinde birinci kritik statik tahkik; Kamera Odak Stabilitesi İçin Açısal Dönme (Tilt/Twist) ve Rezonans Tahkikidir. Gantry strüktürü yapısal olarak göçmeyecek bir kesit dayanımına sahip olsa dahi, rüzgar esintisinde veya altından geçen çift dorseli bir tırın oluşturduğu hava dalgasında kamera konsolunda meydana gelecek 0.5∘ üzerindeki anlık bir açısal dönme; 50-100 metre mesafeden araç plakasını hedefleyen dar açılı optik kameranın odağını kaybetmesine ve optik karakter tanıma (OCR) algoritmasının çökmesine yol açar. Radar ünitelerinde ise açı kayması hız tespit hataları doğurarak kesilen cezaların mahkemelerce iptal edilmesine neden olur. Statik modelde kütle değil, burulma rijitliği optimize edilmeli; taşıyıcı sistemin birinci doğal düşey ve yatay titreşim frekansı rüzgar girdap frekansından uzaklaştırılarak en az f1​≥1.8−2.0 Hz eşiğinin üzerinde tutulmalıdır.

İkinci kritik tahkik; Konsol Açıklıklarda Rüzgar Burulması ve Taban Flanşı Ankraj Yorulması Tahkikidir (Torsional Buckling & Anchor Fatigue). Tek ayaklı konsol (L tipi) tag yapılarında, açıklık boyunca dizilen tabelalar ve kameralar ana kolona göre eksantrik bir kütle ve rüzgar alanı oluşturur. Rüzgar estiğinde ana kolon yalnızca eğilmeye değil, devasa bir uzaysal burulma momentine maruz kalır. Sahada yapılan en vahim imalat hatası; dairesel ana boru kolonun tabanına berkitmesiz düz flanş kaynatılması ve standart ankraj cıvatalarıyla temele bağlanmasıdır. Rüzgarın değişken yönlü döngüsel salınımları altında berkitmesiz taban plakası esner; TS EN 1993-1-9 detay kategorisi sınırları aşılarak kaynak dikişlerinde yorulma çatlakları başlar ve ankraj cıvataları kesilerek tüm konsol karayolu trafiğinin üzerine çöker. Bu risk; taban plakasına radyal berkitme levhaları (gussets) eklenmesi ve çift somunlu, dinamik gerilmelere dayanıklı 10.9 kalite ön germeli ankraj bulonlarının projelendirilmesiyle önlenir.

Değer Mühendisliği: İmalat Maliyetini Düşüren Mühendislik Optimizasyonu

Karayolu altyapı projelerinde çelik tag imalatlarının maliyetini yönlendiren unsurlar yalnızca çelik tonajı değil, otoyol trafiğinin kapatılma süresi, vinç kiralama giderleri ve refüj kazı hacimleridir. Geleneksel yaklaşımla, burulmayı ve sehimleri önlemek adına yapıyı devasa dolu gövdeli HEB/HEM profillerden imal etmek çelik tüketimini metre tül başına 130−180 kg seviyelerine çıkararak bütçeyi tüketir.

Değer mühendisliği (Value Engineering) yaklaşımı; rüzgar aerodinamiğini optimize eden dairesel içi boş profillerden (CHS) oluşan modüler uzay kafes veya üçgen kafes kiriş sistemleri kullanır. Rüzgar sürtünme katsayısını (Cd​) düşüren bu geometri sayesinde taşıyıcı karkas ağırlığı metre tül başına 65−85 kg bandına çekilerek toplam çelik tonajında %40'a varan tasarruf sağlanır. Yapının hafiflemesi temel boyutlarını küçülterek dar yol banketlerinde devasa kazı ve kalıp işçiliğini bertaraf eder. Atölyede tır gabarilerine uygun modüler olarak üretilen ve sahada yüksek mukavemetli flanşlarla birleştirilen sistemler, otoyol trafiğinin gece yalnızca 2 saatlik tek bir şerit kapatma penceresi içinde kaldırılıp yerine monte edilmesine olanak tanıyarak operasyonel saha maliyetlerini en aza indirir.

Statik Proje Kapsamı ve Teslim Bileşenleri

• Zemin & Temel Geoteknik Analiz Paketi: TBDY 2018 ve TS EN 1997 uyumlu zemin taşıma gücü ve devrilme güvenliği tahkik raporu, devrilme/kayma hesap föyleri, dar banket kazıklı/tekil temel aplikasyon ve donatı paftaları.

• Taşıyıcı Sistem Statik-Dinamik Hesap Raporu: ÇYTHYEP ve TS EN 1993 normlarında 3D FEM aerodinamik rüzgar yüklemesi, Vlasov burulma analizleri, kamera montaj noktaları tilt/twist açısal deplasman kontrolleri ve TS EN 1993-1-9 bağlantı yorulma tahkikleri.

• KGM ve EGM Onaylı İmalat Paftaları: Yol gabari netlik kesitleri, kafes gövde açınım şemaları, flanşlı düğüm noktası detayları, radyal berkitmeli taban plakası ve ankraj yerleşim şablon paftaları.

• Teknik Şartname ve İmalat Metraj Cetveli: S275/S355 yapısal çelik profil listesi, TS EN ISO 1461 sıcak daldırma galvaniz spesifikasyonları, 8.8/10.9 kalite cıvata metraj cetveli ve temel inşaatı keşif özeti.

Sıkça Sorulan Sorular

Statik Proje Fiyatı Nasıl Belirlenir?

PTS ve EDS çelik tag statik proje hizmet bedeli; tag sisteminin strüktürel formuna (tek ayaklı konsol L/T tipi veya iki ayaklı tam açıklıklı portal tag), karayolu açıklığına (örneğin 12 m ile 30 m arası), üzerine asılacak VMS ve kamera donanım yüklerinin yoğunluğuna ve temel tipine (yüzeysel pabuç veya fore kazık) göre belirlenir. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası (İMO) Asgari Mühendislik Hizmet Bedeli tarifesindeki özel sanat yapıları parametreleri temel alınarak; 3D FEM modelleme, dinamik rüzgar/titreşim analizleri ve resmi kurum onay süreçlerine ayrılan uzman mühendislik adam/saat süresi üzerinden şeffaf bir bedel hesaplanır.

Ruhsat ve İdare Onay Süreci Ne Kadar Sürer?

Karayolu plankotesinin, ekipman ağırlık föylerinin ve onaylı zemin etüt raporunun teslim edilmesinin ardından; statik hesap raporunun ve imalat paftalarının tamamlanması ortalama 5 ila 8 iş günü sürer. Hazırlanan dosyanın KGM Bölge Müdürlüğü, UKOME veya İl Emniyet Müdürlüğü EDS teknik komisyonuna sunulmasından sonraki resmi inceleme, gabari kontrolü ve onay süreci kurumların kurul takvimine bağlı olarak genellikle 3 ila 6 hafta arasında sonuçlanmaktadır.

PTS/EDS Tag Sistemlerinde Titreşim Nasıl Sönümlenir ve Kamera Sallantısı Nasıl Önlenir?

Kamera sallantısını önlemenin yolu taşıyıcı kesiti rastgele büyütmek değil, burulma ve eğilme atalet momentlerini doğru eksende artırmaktır. Açık profil (NPI/IPE) yerine kapalı dairesel boru veya kutu kesitli uzay kafes kirişler kullanılarak burulma rijitliği artırılır. Kamera konsolunun kirişe bağlandığı noktalara rijit üçgen diyagonaller eklenir ve sistemin doğal frekansı 2.0 Hz üzerine çıkarılır. Aşırı rüzgarlı boğaz veya vadi geçişlerinde ise konsol uçlarına yerleştirilen dinamik kütle sönümleyiciler (viskoz damper) ile rüzgar salınımı rezonansa girmeden anında sönümlenir.

Projeniz İçin Teknik Ön İnceleme ve Statik Metraj Teklifi Alın

Karayolu veya şehir içi ulaşım ağınızda planladığınız PTS ve EDS çelik tag yatırımınızın KGM ve EGM onay süreçlerinde bürokratik engellere takılmaması, fırtına ve rüzgar altında kameraların odak kaybı yaşamaması ve çelik metrajınızın değer mühendisliği ile optimize edilmesi için yetkin mühendislik desteği şarttır. Elinizdeki yol enkesit plankotesini, taşınacak kamera/VMS ekipman listesini ve saha zemin etüt verilerinizi teknik ekibimize ileterek statik fizibilite talep edebilirsiniz. ÇYTHYEP, TS EN 1993 ve KGM şartnamelerine tam uyumlu, şantiyede hızlı montaj imkanı tanıyan ve metrajı optimize edilmiş çelik tag statik hesap raporu ile resmi proje teklifimiz en kısa sürede tarafınıza sunulacaktır. Kamu ve yüklenici güvencesi sağlayan rasyonel mühendislik çözümleri için doğrudan teknik ekibimizle iletişime geçin.